h1

Για τη συμφωνία θεωρίας και πειράματος στις φυσικές επιστήμες

4 Οκτώβριος, 2008

Ασχολούμενοι με τη συμφωνία θεωρίας και πειράματος αξίζει πρωταρχικά να εξετάσουμε τη φιλοσοφική θεώρηση της πραγματικότητας στα πλαίσια της οποίας έχει σημασία αυτή η συμφωνία. Είναι αυτή που εκφράζει τη δογματική πίστη πως ο κόσμος μας διέπεται από ένα σύνολο νόμων που τον περιγράφουν και χαρακτηρίζουν κάθε δραστηριότητά του. Η επαγωγική σκέψη κυριαρχεί σε αυτήν τη φιλοσοφία και έτσι αν υποθέσουμε πως γνωρίζουμε κάποιο νόμο μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι καθετί που βρίσκεται υπό την επίδρασή του θα παρουσιάσει συγκεκριμένη συμπεριφορά. Δηλαδή αν εκ των προτέρων γνωρίζουμε πως μια θεωρία είναι ορθή, εφαρμόζοντάς την (και μηδενίζοντας τους εξωτερικούς παράγοντες) πρέπει απαραιτήτως τα αποτελέσματα να συμπεριλαμβάνονται στα προβλεπόμενα.

Όμως επειδή καμία θεωρία δεν είναι a priori και αξιωματικά ορθή ακολουθείται η αντίστροφη διαδικασία, σε μια προσπάθεια να συμπεράνουμε ποιοι είναι αυτοί οι νόμοι. Πρόκειται για την ονομαζόμενη πειραματική διαδικασία, δηλαδή τη διατύπωση υποθέσεων και τον κατοπινό έλεγχο της ορθότητας αυτών μέσα από τη διεξαγωγή πειραμάτων. Με την έννοια αυτή η θεωρία θα μπορούσε να υπάρχει και χωρίς το πείραμα, είναι ωστόσο αυτό που συμβάλλει στο ξεσκαρτάρισμα όσων θεωριών αποκλίνουν από την πραγματικότητα.

Κατ’ ουσίαν ο ρόλος ενός πειράματος δεν είναι απόλυτα επιβεβαιωτικός, αφού καθενός επιτυχημένου πειράματος μπορεί να έπεται ένα που θα το αναιρέσει. Όταν δε, υπάρχει πλήθος πειραματικών αποτελεσμάτων που συμφωνεί με τα προβλεπόμενα αυτό δε συνεπάγεται την αδιαμφισβήτητη ορθότητα τής αρχικής υπόθεσης, έστω και αν συμβάλλει στην ενίσχυσή της. Αντίθετα, αν τα δεδομένα που προκύπτουν μετά από ικανοποιητικό αριθμό πειραμάτων διαφωνούν με τη θεωρία, αυτός είναι ένας πολύ καλός λόγος για την επανεξέταση αυτής και για την προσωρινή απόρριψή της. Θα μπορούσαμε ενδεχομένως να το χαρακτηρίσουμε απαραίτητη άλλα όχι επαρκή συνθήκη για την αποδοχή μιας θεωρίας.

Μία άλλη συνέπεια του ορισμού της πειραματικής διαδικασίας είναι πως η διατύπωση κάποιων θέσεων, έστω και ως μια απλή αυθαίρετη υπόθεση είναι απαραίτητη και πάντα προηγείται του ελέγχου αυτών. Η πρόταση αυτή έχει καθολική ισχύ και δεν μπορεί το πείραμα να γίνεται πρώτο αφού έτσι αναιρείται ο ελεγκτικός χαρακτήρας του. Οι περιπτώσεις όπου η διεξαγωγή κάποιου πειράματος οδήγησε στη διατύπωση νέων θεωριών μπορούν γενικά να αποδοθούν σε μία από τις δύο ακόλουθες αιτίες. Στην αδυναμία πρόβλεψης των αποτελεσμάτων (γιατί η θεωρία είναι ελλιπής ή απλώς λανθασμένη) και στην αδυναμία διεξαγωγής απολύτως ακριβών πειραμάτων (λόγω ελλιπούς τεχνογνωσίας ή επειδή δε λήφθηκαν υπόψιν όλες οι αρχικές παράμετροι).

Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί πως υπάρχει και η περίπτωση όπου πειράματα διεξάγονται κάτω από τυχαίες ή/και απροσδιόριστες συνθήκες με την προσδοκία τα αποτελέσματα που θα προκύψουν να προσφέρονται για θεωρητικά συμπεράσματα, ωστόσο η τελευταία περίπτωση δεν εμπίπτει στην αυστηρώς καθορισμένη πειραματική μέθοδο, αλλά σε αυτήν του εμπειρισμού. Στον τελευταίο το πείραμα είναι αυτοσκοπός και δε γίνεται στα πλαίσια εξακρίβωσης της ορθότητας μιας θεωρίας, γι’ αυτό και οι συνθήκες κάτω από τις οποίες πραγματοποιείται είναι από ελαστικές μέχρι και τυχαίες και απέχουν παρασάγγας από εικείνες της πειραματικής μεθόδου που θέλει να ελέγχει κάθε παράμετρο τής διεξαγωγής του. Δεν προσφέρεται δηλαδή για έλεγχο θέσεων.

Χωρίς αμφιβολία η εξέταση τού κατά πόσο συμφωνούν θεωρία και πείραμα είναι μείζονος σημασίας και συνήθως απαραίτητη για την διαμόρφωση αξιόλογων συμπερασμάτων. Είναι ιδιαίτερα επισφαλές για έναν επιστήμονα να συνεχίσει για πολύ τις εικασίες του χωρίς έλεγχο, γι’ αυτό και πρέπει να διεξάγει πειράματα. Από τα δύο πιθανά αποτελέσματα που ενδέχεται να προκύψουν με τη χρήση της συγκεκριμένης μεθοδολογίας, δηλαδή αυτό της συμφωνίας και εκείνο της ασυμφωνίας μεταξύ θεωρίας και πειράματος, το πρώτο θα ωθήσει τον επιστήμονα προς την επέκταση και βελτίωση των αρχικών του υποθέσεων, όμως η ιστορία έδειξε πως και η ασυμφωνία μπορεί να βοηθήσει σημαντικά την εξέλιξη των ιδεών.

Advertisements
Αρέσει σε %d bloggers: